Kiệt sức vì thương cảm là trạng thái mệt mỏi cả thân lẫn tâm của người thường xuyên chứng kiến và gánh nỗi đau của người khác hay con vật khác, với các dấu hiệu như tê dại cảm xúc, cáu gắt, mất ngủ, thấy mọi cố gắng đều vô ích; người cứu hộ động vật là nhóm rất dễ gặp. Nhận ra sớm, chia lại việc, nghỉ đúng lúc và nói ra với người tin cậy là những cách giúp người cứu hộ làm được lâu mà không gãy.
Ở các nhóm cứu hộ nhỏ, chuyện này hiếm khi được nói thẳng. Người cứu hộ quen nghĩ rằng mình mệt là chuyện nhỏ so với con vật đang đau. Chính cách nghĩ đó khiến nhiều người giỏi nhất rời nhóm một cách đột ngột, sau nhiều tháng chịu đựng mà không ai biết. Bài này không thay cho lời khuyên của người làm chuyên môn về sức khoẻ tinh thần, nhưng giúp mỗi người và cả nhóm nhận ra để đỡ nhau.
Kiệt sức vì thương cảm khác với mệt thông thường thế nào
Mệt thông thường đến từ làm nhiều việc: thức đêm cho mèo con bú, chạy đi chạy lại phòng khám. Ngủ một giấc, nghỉ một ngày là đỡ. Kiệt sức vì thương cảm đến từ việc liên tục đặt mình vào nỗi đau của con vật: nhìn con chó bị xe đâm, đọc những tin nhắn báo ca không thể nhận, chứng kiến con mèo mình chăm suốt hai tuần vẫn không qua khỏi. Nó tích tụ âm thầm và không mất đi chỉ bằng một giấc ngủ.
Người đang kiệt sức vì thương cảm thường thấy mình thay đổi: từng khóc vì một con vật bị bỏ, giờ đọc tin cũng thấy trống rỗng; từng kiên nhẫn với người báo ca, giờ dễ nổi nóng; từng hào hứng mỗi lần một con vật về nhà mới, giờ chỉ thấy còn hàng chục con khác đang chờ. Có người lại ngược lại, cảm xúc dâng lên quá mạnh, khóc vì những chuyện nhỏ, không dứt ra được khỏi hình ảnh một ca cũ.
Điều quan trọng cần nhớ là trạng thái này không có nghĩa là người đó yếu đuối hay không hợp với cứu hộ. Nó là cái giá tự nhiên của việc quan tâm sâu sắc, lặp đi lặp lại, trong một hoàn cảnh mà nỗi đau thì nhiều còn sức thì có hạn.
Dấu hiệu nên để ý ở chính mình
Không cần có đủ mọi dấu hiệu. Khi thấy vài điều dưới đây kéo dài nhiều tuần, đó là lúc nên chậm lại:
- Khó ngủ, hay mơ thấy con vật, thức dậy vẫn mệt.
- Cảm thấy tê dại, không còn vui khi một con vật có nhà mới.
- Dễ cáu với người trong nhóm, với người báo ca, với người nhà.
- Thấy tội lỗi khi nghỉ ngơi, khi đi chơi, khi tắt điện thoại.
- Né tin nhắn, ngại mở nhóm nhắn tin, nhưng lại không dám rời.
- Thấy mọi việc mình làm đều vô ích vì còn quá nhiều con vật khổ.
- Bỏ bê sức khoẻ bản thân, ăn uống thất thường, bỏ khám bệnh của chính mình.
- Hình ảnh một ca đau lòng cứ quay lại trong đầu, khó dứt ra.
Nếu có lúc thấy tuyệt vọng nặng nề, có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người thân và tìm đến người làm chuyên môn về sức khoẻ tinh thần hoặc cơ sở y tế. Đây không phải chuyện để tự chịu một mình.
Vì sao người cứu hộ dễ rơi vào trạng thái này
Việc không bao giờ hết. Luôn có thêm một ca. Không có điểm dừng tự nhiên như kết thúc một dự án, nên người cứu hộ không bao giờ thấy mình đã làm đủ.
Ranh giới mờ giữa nhà và việc. Con vật ở ngay trong nhà, điện thoại báo ca lúc nửa đêm, tiền nhóm lẫn tiền nhà. Không có lúc nào thật sự tan ca.
Tiếp xúc liên tục với mất mát. Con vật bị thương nặng, con non không qua khỏi, con vật phải quyết định cuối đời theo tư vấn của thú y. Mỗi lần là một nỗi buồn chưa kịp nguôi thì lần sau đã tới.
Bị trách từ bên ngoài. Người ngoài trách nhóm vô cảm khi từ chối ca, nghi ngờ chuyện tiền, chê cách chăm. Người cứu hộ vừa gánh con vật vừa gánh lời trách.
Ít được ghi nhận. Phần lớn công việc như dọn dẹp, chở đi khám, trả lời tin nhắn diễn ra lặng lẽ, ít ai thấy, ít ai cảm ơn.
Cảm giác nợ con vật. Người cứu hộ thường nghĩ nếu mình dừng lại thì con vật sẽ khổ. Ý nghĩ đó có phần đúng, nhưng khi trở thành lý do để không bao giờ nghỉ, nó đẩy người ta tới chỗ gãy hẳn, và lúc đó con vật mất luôn người chăm.
Những việc mỗi người có thể tự làm
Đặt giờ tắt. Một khung giờ trong ngày không đọc tin nhắn nhóm, trừ khi mình đang trực. Báo với nhóm để người khác biết mà không gọi.
Giữ một phần đời sống ngoài cứu hộ. Một sở thích, một nhóm bạn, một buổi đi bộ mỗi tuần không liên quan gì tới động vật. Đó là chỗ để nạp lại sức.
Ghi lại những ca thành công. Một thư mục ảnh những con vật đã có nhà, ảnh người nhận nuôi gửi về. Những lúc thấy mọi việc vô ích, mở ra xem.
Chăm sóc sức khoẻ của chính mình. Ăn đủ bữa, ngủ đủ giấc, đi khám khi ốm. Người cứu hộ khám cho con vật rất đều đặn mà lại hay bỏ quên bản thân.
Nói ra. Với một người trong nhóm, một người thân, một người bạn. Nói về một ca buồn không làm nó nặng thêm; giữ trong lòng mới làm nó nặng thêm.
Cả nhóm đỡ nhau thế nào
Kiệt sức không chỉ là chuyện cá nhân. Cách nhóm tổ chức công việc ảnh hưởng rất lớn. Những việc nhóm có thể làm:
- Chia lịch trực rõ ràng, có người thay. Người không trực được quyền tắt điện thoại mà không bị trách.
- Đặt sức chứa và giữ đúng sức chứa, để không ai phải gánh vượt sức chỉ vì không ai dám nói không.
- Sau một ca đau lòng, dành vài phút trong buổi họp hay nhóm nhắn tin để nói về ca đó, ghi nhận những gì mọi người đã làm, không đổ lỗi.
- Để ý tới nhau: ai dạo này im lặng bất thường, ai cáu hơn mọi khi. Hỏi thăm riêng, nhẹ nhàng.
- Cho phép nghỉ: một người xin tạm nghỉ vài tuần hay vài tháng thì nhóm sắp xếp lại việc, không coi là bỏ cuộc, và chào đón khi họ quay lại.
- Ghi nhận công việc lặng lẽ: cảm ơn người dọn dẹp, người giữ sổ, người trả lời tin nhắn, không chỉ người trực tiếp cứu con vật.
Trưởng nhóm hay người lập nhóm cũng cần được người khác để ý. Họ thường là người cuối cùng thừa nhận mình mệt.
Một nhóm đổi cách làm sau khi mất người
Một nhóm năm người ở một thành phố miền Trung kể lại năm đầu của họ. Người lập nhóm trực điện thoại gần như cả ngày, nhận hầu hết các ca, giữ luôn quỹ và sổ sách. Mọi người quen với việc chị luôn có mặt. Sau một mùa mưa nhiều ca nặng liên tiếp, có lần ba con vật không qua khỏi trong một tuần, chị bỗng xin rời nhóm, chặn mọi tin nhắn về cứu hộ. Cả nhóm hoang mang vì không ai biết hết những việc chị đang giữ.
Mất vài tháng nhóm mới đứng lại được. Họ chia vai rõ hơn, mỗi tuần một người trực, mỗi người được tắt điện thoại ngoài ca trực. Họ đặt giới hạn số con vật mỗi nhà tạm giữ, và sau mỗi ca mất mát thì gặp nhau uống nước, kể về con vật đó. Họ cũng bắt đầu ghi lại và chia sẻ trong nhóm những ca có kết cục tốt, điều trước đây chẳng ai nghĩ tới vì luôn bận với ca tiếp theo.
Gần một năm sau, người lập nhóm quay lại, ban đầu chỉ giúp chụp ảnh con vật vào cuối tuần. Chị nói điều giúp chị quay lại là biết nhóm vẫn sống khi không có chị, và mình không còn phải gánh tất cả.
Khi con vật không qua khỏi và khi cần người chuyên môn
Mất một con vật mình đã chăm, dù chỉ vài ngày, là một nỗi buồn thật. Người cứu hộ thường tự hỏi giá như mình phát hiện sớm hơn, chở đi nhanh hơn. Nên nhớ rằng nhiều con vật đến tay nhóm đã trong tình trạng rất nặng, và những ngày cuối của chúng được ấm áp, có người bên cạnh, đã là điều nhóm làm được. Một nghi thức nhỏ như thắp một ngọn nến, viết vài dòng về con vật trong hồ sơ, hay đơn giản là cả nhóm cùng nhắc tên nó, giúp người ở lại khép lại một ca.
Khi những dấu hiệu kiệt sức kéo dài, ảnh hưởng tới công việc, giấc ngủ, các mối quan hệ, hay khi nỗi buồn sau một ca mất mát không dịu đi sau nhiều tuần, đó là lúc nên tìm đến người làm chuyên môn về sức khoẻ tinh thần. Đi gặp chuyên gia không có nghĩa là mình có vấn đề nghiêm trọng, mà là cách để được giúp đúng cách, giống như đưa con vật đi thú y khi biết mình không đủ chuyên môn để tự chữa.
Quay lại sau một thời gian nghỉ, nên bắt đầu với việc nhẹ hơn trước: trả lời tin nhắn vài buổi một tuần, chụp ảnh con vật, giữ sổ. Không cần lập tức nhận lại mọi vai cũ. Nhiều người cứu hộ lâu năm nói họ làm được lâu chính vì đã học cách đi chậm lại.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức vì thương cảm có phải là bệnh không?
Đây là cách gọi một trạng thái hay gặp ở người làm công việc chăm sóc, không phải một chẩn đoán. Tuy vậy, nếu các dấu hiệu nặng hoặc kéo dài, nên gặp người làm chuyên môn về sức khoẻ tinh thần để được đánh giá và hỗ trợ đúng cách.
Nghỉ cứu hộ một thời gian có phải là bỏ rơi con vật không?
Không. Nghỉ để hồi phục giúp mình quay lại làm được lâu hơn. Một người cứu hộ kiệt sức mà vẫn cố làm thường chăm con vật kém đi và dễ mắc sai sót. Nhóm nên sắp xếp để việc của người nghỉ có người khác lo.
Làm sao để không bị ám ảnh bởi hình ảnh ca cứu hộ đau lòng?
Hạn chế xem đi xem lại ảnh và video của ca đó, nói về nó với một người tin cậy, và cho mình thời gian. Nếu hình ảnh cứ quay lại, ảnh hưởng tới giấc ngủ và sinh hoạt nhiều tuần, nên tìm người làm chuyên môn hỗ trợ.
Trưởng nhóm nên làm gì khi thấy một thành viên kiệt sức?
Hỏi thăm riêng, nhẹ nhàng, không trước mặt cả nhóm. Đề nghị giảm bớt việc hoặc nghỉ một thời gian, và sắp xếp người thay. Tránh những câu như ai cũng mệt cả, vì điều đó khiến người ta thấy mình không được hiểu.
Có nên hạn chế đọc tin kêu gọi cứu hộ trên mạng không?
Nên. Đọc liên tục những tin đau lòng mà không làm được gì là một nguồn mệt mỏi lớn. Có thể rời bớt các nhóm không cần thiết, chỉ theo dõi kênh của nhóm mình, và đặt giờ không lướt mạng.
Người nhà không hiểu vì sao mình buồn khi một con vật mất thì sao?
Có thể chia sẻ với người trong nhóm hoặc những người cũng từng nuôi và mất thú cưng, họ hiểu rõ hơn. Với người nhà, kể đơn giản về con vật và những ngày mình chăm nó thường giúp họ hiểu hơn những lời giải thích chung chung.