Khi thật sự không thể nuôi tiếp chó mèo, cách có trách nhiệm là tự tay tìm cho con vật một chỗ ở mới và giao tận tay, không thả ra đường, không bỏ trước cổng chùa hay chợ. Có bốn hướng chính, nên thử theo thứ tự: xem lại liệu có cách nào giữ con vật nếu được giúp một phần; trả về nhóm cứu hộ hay người đã trao con vật cho bạn nếu có cam kết; nhờ người thân quen đáng tin; cuối cùng là tự tìm chủ mới qua tin trao lại, có sàng lọc kỹ. Việc này thường cần vài tuần chứ không vài ngày, nên bắt đầu sớm ngay khi thấy khó khăn đang tới.
Không ai nuôi một con vật với ý định sẽ cho đi. Chuyển nhà, sinh con, dị ứng, mất việc, bệnh tật, tuổi già đều là lý do có thật, và người phải trao con vật đi không đáng bị phán xét. Điều phân biệt một người có trách nhiệm không nằm ở việc có giữ con vật mãi hay không, mà ở chỗ họ lo cho nó tới bước cuối cùng.
Trước khi quyết định: soát lại xem có thật hết cách
Nhiều quyết định cho thú cưng đi được đưa ra trong lúc mệt mỏi, khi một vấn đề cụ thể làm cả nhà căng thẳng. Trước khi đăng tin, nên viết ra giấy lý do chính là gì, rồi tự hỏi lý do đó có giải quyết được không nếu có thêm thời gian, tiền hay người giúp. Mèo đi vệ sinh bậy có khi do khay cát đặt sai chỗ hoặc do bệnh đường tiểu mà thú y xử lý được. Chó sủa cả ngày khi chủ đi làm có khi chỉ cần thêm một lượt dắt đi buổi sáng và một người hàng xóm ghé qua buổi trưa.
Những lý do thường có lối gỡ một phần: hành vi khó chịu mới xuất hiện, chi phí thú y một lần, lịch làm việc thay đổi tạm thời, xung đột với con vật khác trong nhà. Những lý do thường không gỡ được: dị ứng nặng của một thành viên đã được bác sĩ xác nhận, nơi ở mới cấm hẳn vật nuôi, chủ nuôi bệnh nặng không còn tự chăm được, con vật cắn người nghiêm trọng mà người huấn luyện hay thú y hành vi đã khuyên nên đổi môi trường.
Nếu lý do thuộc nhóm thứ nhất, hãy thử giải pháp trong vài tuần và ghi lại kết quả. Nếu đã thử mà không ổn, quyết định trao đi lúc đó sẽ chắc chắn hơn và bạn cũng có thông tin trung thực để kể cho người nhận. Còn nếu lý do thuộc nhóm thứ hai, đừng kéo dài trong dằn vặt: càng để lâu, con vật càng chịu cảnh bị bỏ bê trong chính ngôi nhà của mình.
Bốn hướng trao đi và khi nào hợp
Mỗi hướng có chỗ mạnh, chỗ yếu riêng. Bảng dưới xếp theo thứ tự nên thử trước, nhưng hoàn cảnh cụ thể có thể đảo thứ tự, chẳng hạn người nhận nuôi từ nhóm cứu hộ thường bị ràng buộc phải trả về nhóm.
| Hướng | Hợp khi | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Trả về nhóm cứu hộ hoặc người đã giao con vật | Con vật được nhận nuôi có hợp đồng, có điều khoản trả lại | Báo sớm, nhóm cần thời gian sắp xếp chỗ; nhóm có thể đang quá tải |
| Người thân, bạn bè, đồng nghiệp đã biết con vật | Có người quen từng nuôi chó mèo, đã gặp con vật, nhà phù hợp | Không vì nể mà giao cho người chưa sẵn sàng; vẫn nên có thoả thuận |
| Tự tìm chủ mới qua tin trao lại | Con vật khoẻ, tính nết ổn, bạn có vài tuần để sàng lọc | Phải viết tin trung thực, kiểm người nhận, gặp mặt, không giao vội |
| Nhờ nhóm cứu hộ đăng giúp hoặc nhận vào | Con vật khó tìm chủ, bạn không đủ kinh nghiệm sàng lọc | Nhóm không có nghĩa vụ nhận; có thể yêu cầu bạn góp chi phí, nuôi tại nhà tới khi có chủ |
Có những hướng nên tránh hẳn: bán cho người thu mua chó mèo không rõ mục đích, thả ở khu đất trống, chợ, chân cầu, cổng cơ sở thờ tự, hoặc giao cho bất kỳ ai nhắn tin đầu tiên mà không hỏi gì. Con vật nuôi trong nhà nhiều năm gần như không có kỹ năng sống ngoài đường; nhiều con bị xe tông, bị đói, bị bắt chỉ sau vài ngày.
Vì sao thả ra đường không phải là "trả về tự nhiên"
Một suy nghĩ phổ biến là chó mèo vốn có bản năng, thả ra thì chúng tự xoay xở. Thực tế ngược lại. Mèo nhà không biết lãnh thổ nào đã có mèo hoang chiếm giữ, thường bị đánh đuổi, bị thương, đói và lạc. Chó nhà quen được cho ăn, quen tin người, dễ đi theo bất kỳ ai gọi, kể cả người bắt chó. Con vật đã triệt sản, lớn tuổi hay có bệnh mãn tính càng không có cơ hội.
Thả con vật ra cũng không làm gánh nặng biến mất mà chỉ chuyển nó sang người khác: hàng xóm phải chịu tiếng sủa, rác bị bới; người tình cờ thấy con vật phải tốn tiền đưa đi thú y; các nhóm cứu hộ vốn đã quá tải phải nhận thêm một ca. Ở nhiều nơi, việc bỏ rơi vật nuôi gây nguy hiểm cho cộng đồng còn có thể bị xem xét theo quy định về quản lý vật nuôi; nếu muốn biết chính xác, nên tra văn bản hiện hành ở địa phương.
Nói vậy không nhằm làm ai thấy tội lỗi, mà để nhắc rằng còn những con đường khác tử tế hơn, và hầu hết đều không tốn kém bằng tiền viện phí của một con vật bị xe đâm. Chỉ cần dành thêm thời gian.
Lộ trình bốn đến sáu tuần để trao đi đàng hoàng
Nếu biết trước ngày phải rời nhà hay ngày em bé chào đời, hãy lùi lại ít nhất một tháng rưỡi và chia việc như dưới đây. Thời gian dư không bao giờ thừa.
- Tuần thứ nhất: đọc lại hợp đồng nhận nuôi nếu có, liên hệ người đã giao con vật. Gom giấy tờ: sổ tiêm, giấy triệt sản, đơn thuốc, kết quả xét nghiệm gần nhất.
- Tuần thứ nhất đến thứ hai: đưa con vật đi khám tổng quát nếu lâu chưa khám, tẩy giun, tiêm nhắc nếu tới hạn, cắt móng, tắm sạch. Người nhận yên tâm hơn nhiều khi thấy hồ sơ sức khoẻ cập nhật.
- Tuần thứ hai: chụp ảnh và quay vài đoạn video ngắn ở ánh sáng tự nhiên, viết tin trao lại kể rõ tính nết, thói quen, bệnh nếu có. Hỏi người quen trước khi đăng rộng.
- Tuần thứ ba đến thứ năm: nhận tin nhắn, hỏi lại, gọi trò chuyện, hẹn gặp. Chọn một hai người phù hợp, cho họ gặp con vật hơn một lần nếu được.
- Tuần thứ năm đến thứ sáu: viết thoả thuận trao lại, giao con vật kèm đồ dùng quen thuộc, giữ liên lạc trong vài tuần đầu để hỗ trợ khi con vật bỡ ngỡ.
Nếu thời hạn gấp hơn, ưu tiên hai việc: trả về nhóm cứu hộ hoặc nhờ một nhà tạm có kinh nghiệm giữ giúp vài tuần, để vẫn có thời gian tìm chủ mới cẩn thận thay vì giao vội cho người lạ.
Những sai lầm làm việc trao đi thất bại
Giấu bệnh hoặc tật xấu cho dễ tìm chủ. Người nhận phát hiện ra sau vài ngày, con vật bị trả lại, hoặc tệ hơn, bị bỏ đi ở chỗ khác mà bạn không hề biết. Nói thật từ đầu giúp lọc ra người thật sự chịu được.
Ghi "cho miễn phí, ai nhận cũng được". Dòng chữ này thu hút cả người tốt lẫn người nhận về để bán lại, để làm thịt hoặc cho con vật khác ăn. Một mức sàng lọc tối thiểu là cần thiết, không phải làm khó.
Giao con vật ngay lần gặp đầu tiên. Bạn chưa kịp thấy nhà người nhận, chưa thấy họ đối xử với con vật ra sao. Hẹn gặp lần hai, hoặc đề nghị mang con vật tới tận nhà họ, là cách nhìn được nhiều nhất.
Cắt liên lạc ngay sau khi giao. Ba tuần đầu là lúc con vật dễ bỏ ăn, trốn, đi vệ sinh bậy. Người nhận cần ai đó hiểu con vật để hỏi. Giữ liên lạc cũng cho bạn biết sớm nếu có chuyện không ổn.
Để dồn tới phút chót. Ngày chuyển nhà mà vẫn chưa có người nhận thì lựa chọn còn lại thường là giao bừa. Bắt đầu sớm là cách bảo vệ con vật hiệu quả nhất.
Chuẩn bị tinh thần cho chính mình
Trao một con vật đã sống cùng mình nhiều năm là một mất mát thật. Nhiều người kể lại cảm giác day dứt, buồn, thậm chí xấu hổ khi kể với bạn bè. Những cảm xúc đó bình thường. Nói chuyện với người trong nhà, giải thích cho trẻ nhỏ bằng lời đơn giản rằng con vật sẽ tới một gia đình có thể chăm nó tốt hơn lúc này, và để trẻ được chào tạm biệt.
Bạn cũng sẽ gặp những tin nhắn khó nghe trên mạng, kiểu chê trách người cho thú cưng đi. Không cần tranh cãi. Tập trung vào việc chọn được người nhận tốt. Khi con vật đã yên ổn ở nhà mới và người nhận gửi lại tấm ảnh nó ngủ ngon, phần lớn nỗi day dứt sẽ nhẹ đi.
Các bài tiếp theo trong danh mục này đi vào từng khâu cụ thể: viết tin trao lại, kiểm người muốn nhận, viết thoả thuận, trả về nhóm cứu hộ, và những hoàn cảnh riêng như sắp có em bé, chuyển nhà, con vật già bệnh hay chủ nuôi ốm nặng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bán chó mèo khi không nuôi được nữa để lấy lại chút tiền?
Không nên đặt tiền làm mục tiêu. Bán cho người lạ làm khó kiểm soát con vật đi đâu, và dễ rơi vào tay người thu mua. Nếu muốn, có thể đề nghị người nhận góp một khoản nhỏ tượng trưng hoặc tự lo chi phí khám trước khi nhận, chỉ để lọc người không nghiêm túc.
Mất bao lâu để tìm được chủ mới tốt cho một con chó hay mèo?
Thường từ hai đến sáu tuần, có khi lâu hơn với chó lớn, mèo già hay con vật có bệnh mãn tính. Con non, khoẻ, hiền thì nhanh hơn. Vì vậy nên bắt đầu ngay khi biết mình sắp không nuôi được, đừng chờ tới tuần cuối.
Nhóm cứu hộ có bắt buộc phải nhận lại con vật mình nuôi không?
Chỉ khi bạn nhận nuôi từ chính nhóm đó và hợp đồng có điều khoản trả lại. Với con vật mua hay nhặt về, nhóm không có nghĩa vụ nhận, nhất là khi đang quá tải. Họ có thể giúp đăng tin hoặc tư vấn, còn việc giữ con vật tới khi có chủ vẫn là của bạn.
Thả mèo ở khu có nhiều mèo hoang thì mèo có sống được không?
Rất khó. Mèo nhà bị đàn mèo sẵn có đuổi đánh, không quen tìm thức ăn và chỗ trú, dễ bị xe hay chó tấn công. Mèo đã triệt sản, lớn tuổi càng yếu thế. Đó không phải là cho mèo tự do mà là đặt mèo vào hoàn cảnh nguy hiểm.
Có nên nói thật với con nhỏ trong nhà rằng chó mèo được cho đi?
Nên nói thật bằng lời đơn giản, phù hợp tuổi: con vật sẽ sống ở một nhà khác có thể chăm nó tốt hơn. Cho trẻ chào tạm biệt, có thể giữ một tấm ảnh. Nói dối rằng con vật đi lạc thường khiến trẻ lo lắng kéo dài và mất lòng tin khi biết sự thật.
Người nhận có cần trả lại chó mèo cho mình nếu sau này mình nuôi lại được không?
Không, trừ khi hai bên đã thoả thuận rõ từ đầu. Khi đã trao, con vật thuộc về gia đình mới. Nếu bạn muốn được ưu tiên nhận lại khi người nhận không nuôi nữa, hãy ghi điều đó vào thoả thuận trao lại, đừng đòi khi con vật đã quen nhà mới.