Muốn tình nguyện cứu hộ động vật lâu dài mà không kiệt sức, cần biết giới hạn của mình trước khi chạm tới nó: đặt trước số việc, số giờ, số con vật mình nhận được, học cách nói không với ca vượt sức, chia việc cho người khác, và có những khoảng nghỉ thật sự. Kiệt sức không phải dấu hiệu bạn đã cố gắng đủ; nó thường là dấu hiệu mọi thứ đang dồn lên một người quá nhiều.
Người làm cứu hộ đặc biệt dễ rơi vào vòng này, vì con vật cần giúp thì không bao giờ hết, và mỗi lần từ chối đều có cảm giác như bỏ rơi một sinh mạng. Bài này nói về những dấu hiệu sớm, những lối nghĩ hay đẩy người tình nguyện tới kiệt sức, và những cách cụ thể để vừa giúp được con vật vừa giữ được mình. Bài viết từ góc một tình nguyện viên; người điều hành nhóm cũng nên đọc để biết cách đỡ người của mình.
Vì sao người cứu hộ dễ kiệt sức hơn nhiều việc tình nguyện khác
Cứu hộ động vật có một đặc điểm khó: nhu cầu gần như vô hạn và lúc nào cũng gấp. Một con mèo bị bỏ trong thùng không chờ được tới thứ bảy, một con chó bị thương cần đi thú y ngay. Tin nhắn báo ca có thể đến lúc nửa đêm, giữa giờ làm, giữa bữa cơm. Người đã từng nhận một ca dễ bị coi là người sẽ nhận ca tiếp theo.
Thêm vào đó là những cảnh khó chịu đựng: con vật bị thương nặng, bị bạo hành, những ca không qua khỏi. Gặp nhiều lần, người tình nguyện có thể rơi vào trạng thái mà người trong nghề chăm sóc gọi là mệt mỏi vì thương cảm, tức là cạn dần khả năng cảm nhận vì đã phải cảm nhận quá nhiều.
Cuối cùng là áp lực từ bên ngoài: lời trách móc trên mạng khi nhóm không nhận một ca, người thân không hiểu vì sao mình bỏ nhiều thời gian và tiền cho chó mèo, chính mình so sánh với những người có vẻ làm được nhiều hơn. Tất cả cộng lại khiến nhiều người nhiệt huyết nhất lại là những người rời đi sớm nhất.
Dấu hiệu sớm cần để ý
Kiệt sức đến từ từ, nên thường người ngoài thấy trước chính mình. Hãy tự kiểm định kỳ, và tin khi người thân nhắc:
- Mỗi lần điện thoại báo tin nhắn của nhóm, thấy thắt lòng hay muốn né thay vì sẵn sàng.
- Khó ngủ vì nghĩ tới con vật, hoặc ngủ nhiều mà vẫn mệt.
- Cáu gắt với người nhà, đồng nghiệp, hay với chính con vật mình đang chăm.
- Thấy tê liệt cảm xúc trước những ca trước đây sẽ làm mình xúc động.
- Bỏ dần những việc mình từng thích ngoài cứu hộ, gặp ít bạn bè hơn.
- Chi tiêu cho cứu hộ vượt quá mức đã định, bắt đầu lo lắng chuyện tiền nhà.
- Có ý nghĩ rằng nếu mình không làm thì không ai làm, mình phải gánh hết.
Có một hai dấu hiệu trong vài ngày là chuyện thường gặp sau một tuần khó. Nếu nhiều dấu hiệu kéo dài hàng tuần, đó là lúc dừng lại xem xét. Nếu bạn thấy buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ hay có những suy nghĩ làm mình sợ, hãy tìm tới người thân và chuyên gia tâm lý, đừng tự gánh một mình.
Đặt giới hạn trước khi cần tới nó
Giới hạn thời gian. Quyết định trước mỗi tuần dành bao nhiêu giờ, những khung giờ nào không nhận tin nhắn của nhóm. Tắt thông báo nhóm vào giờ đó, nhờ người khác trực thay.
Giới hạn số con vật. Nhà tạm hay người cứu hộ cá nhân nên có con số tối đa con vật mình chăm cùng lúc, tính theo chỗ ở, thời gian và tiền bạc, không tính theo lòng thương.
Giới hạn tiền bạc. Đặt mức chi tối đa mỗi tháng cho cứu hộ từ túi mình. Quá mức đó, việc tiếp theo phải đi qua quỹ của nhóm hoặc không nhận.
Giới hạn loại việc. Nếu cảnh con vật bị thương nặng làm bạn suy sụp, nói rõ với nhóm để không được giao những ca như vậy. Không ai phải làm mọi việc.
Nói giới hạn ra thành lời. Giới hạn chỉ giữ được khi người khác biết. Nói với nhóm, với gia đình, và nhờ họ nhắc khi mình vượt qua.
Nói không mà không thấy có lỗi
Nói không với một ca cứu hộ là điều khó nhất với hầu hết tình nguyện viên. Cần nhớ rằng mỗi lần nhận một ca vượt sức, bạn đang lấy đi khả năng chăm tốt những con vật đang có, và đang đẩy mình gần hơn tới lúc phải dừng hẳn. Nói không đúng lúc là cách bảo vệ những con vật mà bạn vẫn còn giúp được về lâu dài.
Nói không cũng không có nghĩa là bỏ mặc. Có thể từ chối nhận con vật nhưng vẫn giúp người báo ca biết bước tiếp theo: chỉ họ cách giữ con vật an toàn tạm thời, đưa tới thú y, báo cho nhóm khác còn chỗ. Một câu trả lời kiểu hiện mình không nhận thêm được, nhưng bạn có thể làm thế này trước, giúp người kia nhiều hơn là im lặng hay nhận rồi chăm không xuể.
Chuẩn bị sẵn vài câu từ chối giúp đỡ khó xử khi đang trong cảm xúc. Lặp lại những câu đó đủ nhiều lần, chúng sẽ trở nên tự nhiên, và cảm giác có lỗi cũng nhẹ dần theo.
Chia việc trong nhóm để không ai gánh hết
Mỗi việc một người phụ trách, một người dự phòng. Trực tin nhắn, chở con vật, liên hệ thú y, sổ sách. Khi người phụ trách bận, người dự phòng nhận thay mà không cần hỏi lại.
Luân phiên những việc nặng nề. Trực đêm, nhận ca nặng, trả lời những lời trách móc trên mạng nên được xoay vòng, không dồn vào một người chỉ vì người đó giỏi.
Ghi lại cách làm. Khi quy trình chỉ nằm trong đầu một người, người đó không thể nghỉ. Viết ra từng bước để người khác làm thay được.
Đặt lịch nghỉ cho từng người. Nhóm nên chủ động sắp những tuần mỗi người được nghỉ hoàn toàn, không chờ tới khi có người đổ gục.
Hỏi thăm nhau. Một câu hỏi đơn giản trong buổi họp nhóm về việc mọi người dạo này thế nào giúp phát hiện sớm ai đang quá tải.
Nghỉ thật sự và giữ cuộc sống ngoài cứu hộ
Nghỉ không có nghĩa là vẫn đọc tin nhắn nhóm nhưng không trả lời. Nghỉ thật sự là tắt thông báo, nhờ người trực thay, và làm những việc không liên quan gì tới cứu hộ: đi chơi với bạn bè, về quê, đọc sách, chơi thể thao, ngủ bù. Lúc đầu có thể thấy áy náy, nhưng sau vài lần bạn sẽ thấy mình quay lại tỉnh táo và vững vàng hơn.
Giữ những mối quan hệ và sở thích ngoài cứu hộ cũng quan trọng. Khi toàn bộ bạn bè, thời gian, câu chuyện đều xoay quanh cứu hộ, mỗi ca buồn sẽ chạm vào toàn bộ cuộc sống. Có những góc khác để quay về giúp bạn đứng vững khi góc cứu hộ trở nên nặng nề.
Chăm lo sức khoẻ cơ bản: ngủ đủ, ăn đúng bữa, vận động. Nghe hiển nhiên, nhưng chính những người cứu hộ tận tâm nhất thường bỏ bữa để chở con vật đi khám, thức trắng để canh con vật ốm. Một người kiệt sức không thể chăm tốt cho bất kỳ ai.
Những lối nghĩ hay đẩy người cứu hộ tới kiệt sức
Nếu mình không làm thì không ai làm. Ý nghĩ này khiến người ta nhận mọi ca. Thực tế luôn có những người, những nhóm khác, và việc của bạn là làm tốt phần mình chứ không phải gánh cả thành phố.
Mình phải cứu được tất cả. Không ai cứu được tất cả. Đặt mục tiêu là làm tốt cho những con vật trong tầm tay, và chấp nhận rằng có những con mình không giúp được.
Nghỉ ngơi là ích kỷ. Người tình nguyện nghỉ để giữ sức chính là để giúp được lâu hơn. Không ai trách một bác sĩ vì về nhà ngủ sau ca trực.
Người khác làm được nhiều hơn mình. So sánh trên mạng xã hội luôn thiếu nửa câu chuyện. Người trông như làm được mọi thứ có thể cũng đang gắng gượng. Nhịp của mình là nhịp mình giữ được.
Mình phải trả lời ngay. Phần lớn tin nhắn không gấp tới mức phải trả lời trong vài phút. Việc thật sự khẩn cấp thì nhóm cần có người trực, không phải ai cũng trực mọi lúc.
Khi đã thấy mình kiệt sức
Nếu đọc tới đây bạn nhận ra mình đã ở trong trạng thái đó, việc đầu tiên là nói với nhóm. Nói thẳng rằng mình cần giảm việc hoặc tạm dừng, trong bao lâu, và bàn giao những gì đang dở. Nhóm tử tế sẽ hiểu; nhóm không hiểu thì đó cũng là thông tin quý để bạn cân nhắc có tiếp tục với nhóm đó không.
Trong thời gian nghỉ, đừng tự trách. Bạn đã làm được nhiều việc thật cho nhiều con vật thật. Việc dừng lại để hồi sức không xoá đi những điều đó. Nếu cảm giác trống rỗng, buồn bã kéo dài, hãy tìm tới người thân tin cậy hay chuyên gia tâm lý.
Khi quay lại, bắt đầu nhỏ hơn lần trước, với giới hạn rõ ràng hơn lần trước. Nhiều tình nguyện viên lâu năm kể rằng chính lần kiệt sức đầu tiên dạy họ cách làm bền, và sau đó họ ở lại được nhiều năm hơn những gì họ tưởng.
Câu hỏi thường gặp
Mệt mỏi vì thương cảm ở người cứu hộ động vật là gì?
Đó là trạng thái cạn dần cảm xúc và sức lực khi phải liên tục chứng kiến con vật đau đớn, bị bỏ rơi hay không qua khỏi. Người gặp phải có thể thấy tê liệt cảm xúc, cáu gắt, mất ngủ, muốn né tránh. Nhận ra sớm và giảm tải, nghỉ ngơi giúp hồi phục.
Từ chối nhận một ca cứu hộ có phải là vô trách nhiệm không?
Không. Nhận ca vượt sức làm giảm khả năng chăm tốt những con vật đang có và đẩy bạn tới chỗ phải dừng hẳn. Khi từ chối, vẫn có thể giúp người báo ca biết bước tiếp theo như giữ con vật an toàn tạm thời, đưa tới thú y, hỏi nhóm khác.
Bao lâu thì tình nguyện viên cứu hộ nên nghỉ một lần?
Không có mốc chung, nhưng nên có những khoảng nghỉ đều đặn được lên lịch trước, không chờ tới lúc kiệt sức. Mỗi tuần có những khung giờ không nhận tin nhắn, mỗi vài tháng có một tuần nghỉ hẳn là nếp nhiều người giữ được. Điều chỉnh theo sức mình.
Người nhà phàn nàn vì mình dành quá nhiều thời gian cho cứu hộ thì sao?
Lắng nghe nghiêm túc, vì người nhà thường thấy dấu hiệu quá tải trước chính mình. Cùng thống nhất giới hạn thời gian, tiền bạc, số con vật trong nhà. Giữ thời gian riêng cho gia đình cũng giúp bạn làm tình nguyện bền hơn.
Nhóm cứu hộ có thể làm gì để tình nguyện viên không kiệt sức?
Chia việc rõ ràng, mỗi việc có người dự phòng, luân phiên những việc nặng nề và ghi lại quy trình để ai cũng làm thay được. Chủ động sắp lịch nghỉ và hỏi thăm nhau định kỳ. Không khen ngợi việc làm quá sức như một tấm gương.
Chi quá nhiều tiền túi cho cứu hộ thì nên xử lý thế nào?
Dừng lại tính tổng đã chi và đặt mức tối đa mỗi tháng từ nay về sau. Các khoản vượt mức nên đi qua quỹ chung của nhóm, có ghi chép rõ ràng. Không vay mượn để chi cho cứu hộ; khó khăn tài chính chỉ làm bạn phải dừng sớm hơn.