Khi cứu một con chó hay con mèo bị thương, những việc không nên làm gồm: cho ăn hoặc ép uống, dùng thuốc của người, bôi rượu, cồn hay thuốc dân gian lên vết thương, tự rút vật cắm sâu, tự nắn chỗ nghi gãy, băng thật chặt và tắm rửa. Những việc này đều xuất phát từ lòng tốt, nhưng có thể làm con vật nặng hơn hoặc khiến bác sĩ thú y khó xử lý hơn.
Người cứu chó mèo lần đầu thường thấy mình phải “làm gì đó”. Bài này giải thích từng việc nên tránh vì sao lại hại, và việc nên làm thay vào đó, để sự sốt ruột của bạn chuyển thành những việc thật sự giúp được con vật trong lúc chờ tới thú y.
Vì sao lòng tốt đôi khi gây hại
Người ta thương con vật thì muốn nó ăn cho lại sức, muốn vết thương sạch, muốn nó bớt đau. Với người bị thương, phần lớn chúng ta có chút hiểu biết về sơ cứu; với chó mèo, nhiều người áp dụng nguyên cách làm cho người hoặc cách truyền miệng. Vấn đề là cơ thể chó mèo khác người ở nhiều điểm: cách chúng chuyển hoá thuốc, cách chúng phản ứng với đau, cách vết thương của chúng lành.
Thêm vào đó, người không có chuyên môn không biết bên trong con vật đang có gì. Một con chó bị xe va có thể đang chảy máu trong; một con mèo nằm lả có thể đang bị ngộ độc; một con chó con nôn có thể đang bị tắc ruột. Với mỗi trường hợp, việc “cho uống chút nước” có ý nghĩa rất khác nhau, và chỉ người khám được mới biết.
Vì vậy nguyên tắc của người đi đường là làm ít, làm đúng: giữ an toàn, giữ ấm, giữ yên, che chắn, đưa tới thú y nhanh nhất có thể. Mọi thứ thêm vào ngoài mấy việc đó đều nên hỏi bác sĩ thú y trước, kể cả qua điện thoại.
Việc nên tránh, vì sao, và làm gì thay
Bảng dưới gom những việc người cứu hay làm nhất. Cột cuối là việc nên làm thay để bạn không phải đứng nhìn.
| Việc hay làm | Vì sao không nên | Nên làm thay |
|---|---|---|
| Cho ăn, đút sữa để lấy sức | Con vật có thể cần gây mê; đang yếu dễ nôn, sặc | Giữ ấm, để thú y quyết khi nào ăn |
| Ép uống nước, bơm nước vào miệng | Dễ sặc vào phổi, nhất là khi nằm nghiêng hoặc lả | Để bát nước gần nếu con vật tỉnh và tự uống, không ép |
| Cho uống thuốc giảm đau, hạ sốt của người | Nhiều loại rất độc với chó mèo, nhất là mèo, dù liều nhỏ | Không cho bất kỳ thuốc nào khi chưa có chỉ định của thú y |
| Bôi rượu, cồn, dầu gió, kem đánh răng, lá giã | Gây xót, tổn thương mô, che lấp vết thương, con vật liếm vào | Phủ một miếng vải sạch nhẹ lên trên |
| Rút đinh, que, lưỡi câu cắm sâu | Có thể làm chảy máu nhiều hoặc rách thêm | Giữ vật tại chỗ, cố định nhẹ cho khỏi lắc, đi thú y |
| Nắn chân nghi gãy, bó nẹp tự chế | Nắn sai làm tổn thương mạch, thần kinh; con vật đau sẽ cắn | Giữ chân yên, đỡ cả thân khi bế |
| Băng thật chặt cho cầm máu | Băng chặt quá lâu có thể chặn máu nuôi phần dưới | Ấn nhẹ bằng vải sạch nếu chảy máu, đi thú y ngay |
| Tắm cho sạch | Mất nhiệt, nước vào vết thương, con vật hoảng | Chỉ lau khô, giữ ấm |
Những việc trong cột cuối không chữa được gì, chúng chỉ giữ cho tình trạng không xấu đi. Đó chính là mục tiêu của người đi đường trong khoảng thời gian từ lúc gặp tới lúc con vật nằm trên bàn khám.
Thuốc của người: lỗi nguy hiểm nhất
Trong tất cả những việc nên tránh, dùng thuốc của người cho chó mèo là việc có thể gây hại nặng nhất mà người cho lại không hề biết. Nhiều loại thuốc giảm đau, hạ sốt thông dụng trong tủ thuốc gia đình rất độc với mèo; cơ thể mèo không xử lý được những chất mà cơ thể người xử lý dễ dàng. Với chó, một số thuốc giảm đau, chống viêm dùng cho người có thể gây loét, chảy máu dạ dày hay tổn thương thận.
Người cho thuốc thường nghĩ “chỉ một phần tư viên thôi”, hoặc “trẻ con uống được thì chó con uống được”. Cách nghĩ đó không áp dụng được. Liều, loại thuốc và việc có nên dùng hay không phụ thuộc vào loài, cân nặng, tình trạng và các bệnh khác của con vật, những điều chỉ bác sĩ thú y đánh giá được.
Thuốc bôi cũng vậy. Mèo và chó liếm vết thương, nên bất cứ thứ gì bôi lên da đều có thể bị nuốt vào. Một số loại dầu, kem bôi người, tinh dầu có thể gây hại khi con vật liếm. Thuốc nhỏ mắt, thuốc kháng sinh dạng bột của người rắc lên vết thương cũng không nên dùng khi chưa có chỉ định.
Vì vậy câu trả lời ngắn cho mọi câu hỏi kiểu “cho chó uống thuốc này được không” trong lúc cứu hộ là: không, cho tới khi bác sĩ thú y nói được. Nếu bạn đã lỡ cho con vật dùng thuốc gì, hãy nói ngay với phòng khám, mang theo vỏ thuốc, ghi giờ cho uống.
Vật cắm vào người, lưỡi câu, dây quấn: để nguyên chỗ
Đinh, que, mảnh kính cắm vào thân. Vật cắm có khi đang chặn chính chỗ chảy máu. Rút ra có thể làm máu chảy nhiều hơn, hoặc phần gãy bên trong ở lại. Giữ vật tại chỗ, cố định nhẹ để nó không lắc khi chở.
Lưỡi câu móc vào miệng, môi, chân. Lưỡi câu có ngạnh, kéo ngược ra sẽ rách thêm. Nếu có dây câu dài, cắt bớt dây để con vật không nuốt thêm, không kéo dây ra khỏi miệng.
Dây thun, dây cước, dây nilon quấn chặt cổ, chân. Nếu dây quấn lỏng, nhìn thấy rõ và cắt được an toàn bằng kéo đầu tù thì có thể cắt. Nếu dây đã lún vào da, hằn sâu, để thú y xử lý vì có thể đã có vết thương bên dưới.
Vật mắc trong miệng, cổ họng. Không thò tay vào miệng chó mèo đang hoảng. Nếu con vật vẫn thở được, đi thú y ngay. Nếu không thở được, đó là ca khẩn, gọi phòng khám hướng dẫn trong lúc chạy tới.
Keo dính chuột, keo bẫy dính lông. Không giật lông ra khỏi keo. Che phần keo lộ ra bằng giấy hoặc vải để keo không dính thêm, đưa thú y.
Tắm, cắt lông, nặn mủ, bắt ve: để sau khi đã gặp thú y
Chó mèo đường phố thường bẩn, có ve, bọ chét, lông bết, có khi có vết thương cũ đã mưng mủ, có mùi. Người cứu mang về nhà thì việc đầu tiên muốn làm thường là tắm cho sạch, cắt bớt đám lông bết, nặn chỗ sưng, bắt từng con ve. Những việc này nên chờ.
Tắm làm con vật đang yếu mất nhiệt, nước và xà phòng chảy vào vết thương hở, con vật hoảng giãy trong chậu nước, người tắm dễ bị cắn. Cắt lông bằng kéo sát da ở chỗ lông bết rất dễ cắt vào da, vì da chó mèo mỏng và lông bết thường dính sát da. Nặn chỗ sưng có mủ có thể đẩy nhiễm trùng vào sâu hơn và gây đau dữ dội. Giật ve bằng tay có thể để lại phần đầu ve trong da.
Bọ chét, ve và bẩn là chuyện của vài ngày tới, không phải của vài giờ tới. Bác sĩ thú y sẽ chọn cách làm sạch vết thương, cách trị ve và bọ chét phù hợp với tuổi, cân nặng và tình trạng con vật. Trong lúc chờ, cứ để con vật trong thùng riêng, lót khăn có thể giặt hoặc bỏ đi, giữ tách khỏi thú cưng trong nhà, rửa tay sau khi chạm vào và giặt khăn lót bằng nước nóng.
Nếu con vật quá bẩn tới mức có chất lạ dính vào lông như dầu máy, sơn, keo, hãy nói rõ khi gọi phòng khám. Một số chất có thể độc khi con vật tự liếm, và phòng khám sẽ hướng dẫn cách che chắn tạm hoặc cho bạn mang tới sớm hơn.
Những việc nên làm thay, để không phải đứng nhìn
Để bàn tay bận rộn với những việc có ích, đây là danh sách những gì bạn có thể làm trong lúc chờ hoặc trên đường tới thú y:
- Phủ khăn, giữ ấm, lót dưới thân, chừa đường thở.
- Che mưa, che nắng, giữ chỗ yên tĩnh, ít người vây quanh.
- Gọi trước cho phòng khám, kể tình trạng, hỏi chi phí khám ban đầu.
- Ghi lại giờ gặp, nơi gặp, những gì đã xảy ra, những gì bạn đã làm.
- Chụp vài ảnh nơi gặp và con vật, không dùng đèn chớp sát mặt.
- Hỏi người xung quanh xem con vật có chủ không.
- Chuẩn bị phương tiện chở và người phụ.
- Nếu đã lỡ cho ăn, cho thuốc gì, ghi lại để nói với thú y.
Danh sách này không dài, nhưng mỗi việc đều thật sự có ích. Bác sĩ thú y sẽ cảm ơn bạn vì những ghi chép đó hơn là vì một con vật đã được “bồi bổ” trước khi tới.
Một ví dụ giả định: con mèo được bôi dầu gió
Một buổi tối, cô sinh viên tên Thảo nhặt được con mèo đường phố có vết rách dài ở lưng, nghi bị chó cắn. Phòng trọ chật, phòng khám gần nhất đã đóng cửa. Bạn cùng phòng bảo bôi dầu gió cho sát trùng, lại pha cho mèo nửa viên thuốc hạ sốt vì thấy người nó nóng. Thảo thấy có gì không ổn, nên chỉ làm một nửa: không cho uống thuốc, nhưng đã lỡ thoa một ít dầu quanh vết thương.
Con mèo liếm liên tục, chảy nhiều dãi, cố chui vào gầm giường. Thảo sợ, gọi một phòng khám thú y có trực đêm ở phường bên, kể lại. Bác sĩ dặn lau sạch dầu quanh vết thương bằng khăn ẩm, không bôi thêm gì, che vết thương lại bằng một miếng vải sạch, giữ ấm, mang mèo tới ngay.
Điều may là thuốc hạ sốt chưa được cho uống. Điều nên học là phản xạ của Thảo khi thấy có gì không ổn: dừng lại, gọi người có chuyên môn, kể đúng những gì đã làm. Ở phòng khám, bác sĩ hỏi kỹ loại dầu đã bôi, bôi lúc nào, mèo đã liếm bao lâu, và lời kể đầy đủ ấy giúp bác sĩ quyết định cần theo dõi gì.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho chó mèo bị thương ăn để lấy sức không?
Không nên trong lúc chưa tới thú y. Con vật có thể cần gây mê để khám hay xử lý, và khi đang yếu thì ăn uống dễ gây nôn, sặc. Hãy giữ ấm, giữ yên và để bác sĩ thú y quyết định khi nào cho ăn trở lại.
Thuốc giảm đau của người có dùng được cho mèo không?
Không được tự dùng. Nhiều loại thuốc giảm đau, hạ sốt thông dụng của người rất độc với mèo, kể cả liều nhỏ. Với chó, nhiều loại cũng gây hại. Chỉ dùng thuốc khi bác sĩ thú y chỉ định đúng loại và đúng liều cho con vật đó.
Có nên bôi rượu hay cồn để sát trùng vết thương cho chó mèo không?
Không nên. Rượu, cồn, dầu gió hay các loại lá giã gây xót, có thể làm tổn thương mô, và con vật sẽ liếm vào. Hãy chỉ phủ một miếng vải sạch nhẹ lên vết thương và đưa tới thú y để được làm sạch đúng cách.
Chó bị lưỡi câu móc vào miệng có tự rút ra được không?
Không nên tự rút vì lưỡi câu có ngạnh, kéo ngược sẽ làm rách thêm. Nếu còn dây câu dài, cắt bớt để chó không nuốt thêm, không kéo dây ra, rồi đưa đi thú y để được xử lý an toàn.
Chó mèo nghi gãy chân có nên nẹp lại trước khi chở đi không?
Thường không nên tự nẹp vì nẹp sai có thể làm tổn thương thêm và con vật đau sẽ cắn. Hãy giữ chân yên, đỡ cả thân khi bế, đặt con vật lên tấm phẳng hoặc trong thùng có lót và chở đi thú y ngay.
Lỡ cho chó mèo dùng thuốc của người rồi thì phải làm gì?
Gọi ngay cho phòng khám thú y, nói rõ loại thuốc, lượng ước chừng và thời gian cho dùng, mang theo vỏ hoặc hộp thuốc. Không tự gây nôn hay cho dùng thêm thứ gì để giải trừ khi bác sĩ thú y hướng dẫn cụ thể.