Chó mèo con dưới khoảng ba tuần tuổi chưa tự đi vệ sinh được; sau mỗi cữ bú, người nuôi phải dùng bông hoặc khăn mềm thấm nước ấm xoa nhẹ vùng hậu môn và bộ phận sinh dục để kích thích con vật đi tiểu, đi phân. Ngoài tự nhiên, việc này do mèo mẹ, chó mẹ liếm cho con. Thiếu bước này, con vật có thể bí tiểu, táo bón, chướng bụng và bỏ bú.
Đây là phần người nuôi lần đầu hay quên hoặc làm qua loa, vì không ai dặn. Nó lại là cửa sổ tốt nhất để theo dõi sức khoẻ: màu nước tiểu cho biết đủ nước hay không, phân cho biết sữa có hợp không. Bài này hướng dẫn cách làm, cách đọc kết quả và lúc nào phải đi thú y.
Chuẩn bị trước khi làm
Chuẩn bị một lần cho cả cữ để khỏi chạy đi chạy lại trong lúc con vật đang lạnh dần trên tay.
- Bông gòn, khăn giấy mềm không mùi hoặc khăn vải nhỏ mềm, mỗi con một miếng riêng.
- Cốc nước ấm sạch, ấm như nước rửa mặt, không nóng.
- Một khăn khô gấp dày để đặt con vật lên, và vài tờ khăn giấy để lót bên dưới cho dễ quan sát màu.
- Bao rác nhỏ để bỏ bông đã dùng, không bỏ lẫn vào ổ.
- Sổ ghi chép hoặc điện thoại để ghi có đi tiểu, đi phân không và phân ra sao.
- Nước rửa tay; rửa trước và sau mỗi con, nhất là khi trong ổ có con đang tiêu chảy.
Nếu dùng khăn ướt có sẵn, chọn loại không cồn, không hương liệu; da vùng này ở con non rất mỏng, dễ đỏ rát. Tốt nhất vẫn là bông với nước ấm sạch.
Chọn một chỗ cố định để làm việc này, ví dụ một góc bàn có lót khăn cạnh ổ, đủ sáng để nhìn rõ màu nước tiểu và phân. Làm ở cùng một chỗ, cùng một trình tự sau mỗi cữ giúp con vật quen nhịp, còn bạn thì không bỏ sót con nào khi phải chăm cả ổ lúc nửa đêm.
Cách làm từng bước
Nên làm ngay sau cữ bú, khi ruột đang co bóp. Một số người làm cả trước và sau cữ bú với con hay bị táo; hỏi thú y nếu con vật thường xuyên không đi.
- Đặt con vật nằm sấp trên khăn khô, hoặc giữ nhẹ trong lòng bàn tay, đầu hướng ra xa bạn, mông hướng về phía bạn. Một số con dễ đi hơn khi được giữ hơi dựng chếch.
- Nhúng bông vào nước ấm, vắt bớt cho ẩm chứ không sũng nước.
- Xoa nhẹ, chậm, theo vòng nhỏ hoặc vuốt nhẹ từ trước ra sau ở vùng bộ phận sinh dục và hậu môn. Lực nhẹ như khi lau mắt cho em bé, không chà mạnh.
- Thường nước tiểu ra trước, trong vòng vài chục giây. Tiếp tục cho tới khi con vật ngừng tiểu.
- Phân có thể ra cùng lần hoặc không. Không phải cữ nào cũng có phân; thường vài cữ mới có một lần.
- Lau sạch bằng miếng bông mới, thấm khô bằng khăn giấy. Vùng da để ẩm lâu dễ hăm đỏ.
- Ghi lại kết quả, rồi trả con vật về ổ ấm ngay.
Toàn bộ việc này với một con thường chỉ mất một hai phút. Nếu xoa vài phút mà không ra gì, dừng lại, thử ở cữ sau; chà mãi sẽ làm da trầy và con vật sợ.
Đọc nước tiểu và phân: thế nào là ổn
Bảng sau mô tả những gì người nuôi bộ hay thấy. Đây là căn cứ để theo dõi, không phải để tự chẩn đoán. Thấy cột bên phải kéo dài hoặc kèm con vật mệt, bỏ bú, cần thú y.
| Quan sát | Thường là ổn | Đáng lo, theo dõi sát hoặc đi thú y |
|---|---|---|
| Màu nước tiểu | Vàng rất nhạt đến gần như trong | Vàng sậm, cam, có mùi nồng: thường thiếu nước; có máu: đi thú y |
| Số lần tiểu | Gần như mỗi lần kích thích đều có | Nhiều cữ liền không tiểu, bụng dưới căng |
| Phân, sữa hợp | Mềm có khuôn, màu vàng nâu nhạt | Lỏng như nước, xanh, trắng xám, có nhầy hoặc có máu |
| Tần suất phân | Khoảng một đến vài lần mỗi ngày | Không đi phân trên khoảng một đến hai ngày, bụng chướng, rặn đau |
| Vùng da quanh hậu môn | Hồng nhạt, sạch | Đỏ, rát, trầy, có vảy hoặc sưng |
Nước tiểu sậm màu ở con non là tín hiệu thiếu nước khá sớm, trước cả khi da kém đàn hồi. Khi thấy, kiểm lại cách pha sữa (pha đặc quá là nguyên nhân thường gặp), nhiệt độ ổ có quá nóng không, và báo thú y nếu không cải thiện ở các cữ sau.
Táo bón và tiêu chảy: những nguyên nhân phía người nuôi
Nhiều chuyện về phân ở con non bắt nguồn từ cách nuôi chứ không phải bệnh. Pha sữa đặc hơn hướng dẫn, cho bú quá ít nước tổng cộng, ổ quá nóng làm con vật mất nước, hoặc bỏ sót bước kích thích là những nguyên nhân hay gặp của táo bón. Ngược lại, pha loãng, cho bú quá nhiều một lần, đổi loại sữa đột ngột, bình núm không sạch, sữa để lâu bị hỏng hay dùng sữa bò là những nguyên nhân hay gặp của tiêu chảy.
Vì vậy khi phân bất thường, việc đầu tiên là rà lại quy trình của chính mình: đọc lại hướng dẫn pha, kiểm lượng mỗi cữ, kiểm vệ sinh dụng cụ, ghi lại ngày đổi sữa nếu có. Sửa được nguyên nhân thì thường trong một hai ngày phân trở lại bình thường.
Nhưng đừng tự điều trị. Không tự cho thuốc nhuận tràng, thuốc cầm tiêu chảy, men vi sinh hay dầu ăn theo mẹo trên mạng. Con non rất nhỏ, sai một chút về lượng là hại. Táo bón kéo dài, bụng chướng, hay tiêu chảy kéo dài quá một ngày, hoặc phân có máu, cần thú y xem vì có thể liên quan giun sán, nhiễm trùng hay những bệnh nguy hiểm ở thú non.
Lỗi hay gặp khi kích thích đi vệ sinh
Chà quá mạnh hoặc quá lâu. Da vùng này rất mỏng, chà mạnh làm đỏ, trầy, lần sau con vật giãy và nhịn. Nhẹ tay, vài chục giây đến một hai phút là đủ.
Dùng bông khô. Bông khô cọ xát gây rát. Bông phải ẩm ấm, rồi mới lau khô lại sau khi xong.
Để con vật ướt rồi trả về ổ. Vùng bụng, mông ướt làm mất nhiệt và dễ hăm. Luôn thấm khô kỹ.
Dùng chung một miếng bông cho cả ổ. Nếu một con có bệnh đường ruột, đó là cách lây sang cả đàn nhanh nhất.
Ngừng kích thích quá sớm. Thấy con vật tự tiểu một lần chưa có nghĩa là đã tự đi được hoàn toàn. Giữ thói quen kích thích tới khi chắc rằng ổ khăn tự ướt đều và phân tự ra, thường quanh ba đến bốn tuần.
Không ghi lại. Không ghi thì sau hai ngày bạn không nhớ con nào đi phân lần cuối khi nào. Một dòng ngắn sau mỗi cữ là đủ để nhận ra con nào đang bí hay đang tiêu chảy trước khi nó yếu đi.
Những điều trông lạ nhưng thường bình thường
Người nuôi lần đầu hay lo những chuyện thật ra rất thường gặp. Ví dụ, nhiều cữ liền chỉ có nước tiểu mà không có phân: với con non bú sữa, phân ít và không đều là chuyện thường, miễn bụng mềm, con vật bú tốt và lên cân. Nước tiểu đôi khi ra rất ít ở cữ ngay sau một cữ đã ra nhiều cũng không có gì lạ.
Một chuyện khác là con vật kêu, giãy khi bị kích thích. Phần lớn con non phản đối lúc đầu rồi quen dần; kêu không có nghĩa là đau, trừ khi vùng da đỏ, trầy hoặc con vật rặn mà không ra. Mèo con đực thường khó thấy chỗ ra nước tiểu hơn, nhưng cách làm không khác.
Phân đổi màu nhẹ khi đổi loại sữa, hoặc đặc hơn khi bắt đầu ăn mềm, cũng thường gặp. Có mùi nhẹ là bình thường; mùi rất tanh, rất hôi bất thường kèm phân lỏng thì không. Điều quan trọng là nhìn tổng thể: con vật bú hăng, ngủ yên, ấm, lên cân thì một hai lần phân hơi khác chưa phải là chuyện lớn. Con vật lờ đờ, bỏ bú, sụt cân kèm phân bất thường thì phải đi thú y, dù phân trông chỉ hơi lạ.
Khi nào thôi kích thích, chuyển sang tự đi
Quanh tuần thứ ba đến thứ tư, bạn sẽ bắt đầu thấy khăn lót ướt hoặc có phân dù chưa ai kích thích. Đó là dấu hiệu con vật bắt đầu tự đi. Trong vài ngày chuyển tiếp, vẫn thử kích thích sau cữ bú nhưng chỉ làm nhẹ, nếu không ra thì thôi, và theo dõi xem ổ có dấu hiệu tự đi đều không.
Với mèo con, đây là lúc đặt một khay nông, thành thấp, với cát vụn mịn không vón cục, không mùi, đặt trong khu vực của chúng. Sau mỗi bữa, đặt mèo con vào khay, cầm chân trước nó bới nhẹ vài lần. Nhiều mèo con hiểu rất nhanh. Tránh loại cát vón cục ở giai đoạn đầu vì mèo con hay nếm thử. Với chó con, trải khay lót hoặc tấm lót thấm ở một góc cố định cách xa chỗ ngủ, đặt chó con lên đó sau khi ăn và khi vừa ngủ dậy.
Dù con vật đã tự đi, vẫn tiếp tục nhìn phân và nước tiểu mỗi ngày. Lúc chuyển sang thức ăn mềm, phân thường đổi màu và đặc hơn; thay đổi từ từ là bình thường, thay đổi đột ngột kèm mệt mỏi thì cần thú y.
Câu hỏi thường gặp
Mèo con mấy tuần thì tự đi vệ sinh được?
Thường bắt đầu tự đi một phần quanh tuần thứ ba và tự đi đều quanh tuần thứ tư. Trong giai đoạn chuyển tiếp vẫn nên thử kích thích nhẹ sau cữ bú và theo dõi ổ khăn có tự ướt không trước khi bỏ hẳn bước này.
Mèo con không đi phân một ngày có sao không?
Không phải cữ nào cũng có phân, nên một ngày ít phân chưa chắc có vấn đề nếu con vật vẫn bú tốt, bụng mềm. Nếu quá một đến hai ngày không đi, bụng chướng, rặn, bỏ bú thì cần thú y xem, đừng tự cho thuốc nhuận tràng.
Nước tiểu mèo con màu vàng sậm có nguy hiểm không?
Đó thường là dấu hiệu thiếu nước. Kiểm lại cách pha sữa có đặc quá không, ổ có quá nóng không, cữ bú có quá thưa không. Nếu sau vài cữ vẫn sậm, hoặc con vật lờ đờ, lợi khô dính, hãy đưa thú y.
Có dùng khăn ướt trẻ em để kích thích cho mèo con được không?
Có thể dùng loại không cồn, không hương liệu khi không có gì khác, nhưng bông thấm nước ấm sạch vẫn dịu nhất cho da con non. Sau khi xong luôn thấm khô kỹ để tránh hăm đỏ.
Chó con mồ côi có cần kích thích đi vệ sinh như mèo con không?
Có. Chó con dưới khoảng ba tuần cũng chưa tự đi vệ sinh được, cách làm giống mèo con: bông ẩm ấm xoa nhẹ sau mỗi cữ bú. Chó con giống to tiểu nhiều hơn nên cần lót khăn dày và thay thường xuyên hơn.
Vùng mông mèo con bị đỏ rát thì làm sao?
Nhẹ tay hơn khi kích thích, dùng bông ẩm ấm thay khăn thô, thấm khô kỹ sau mỗi lần và thay khăn ổ thường xuyên. Đừng tự bôi kem của người. Nếu đỏ lan rộng, trầy, sưng hay có mủ, cần thú y xem.