Phần lớn chó mèo khuyết tật như mù, điếc, cụt một chân vẫn sống một cuộc đời bình thường và vui vẻ trong nhà, chỉ cần người nuôi sắp xếp lại không gian và nhịp sinh hoạt một chút. Những con liệt chi sau cần chăm nhiều hơn hẳn, có thể cần xe lăn và cần người học từ thú y cách hỗ trợ đi vệ sinh, nhưng vẫn có rất nhiều con sống lâu và vui ở nhà.
Con vật không biết mình khuyết tật theo cách con người nghĩ; nó chỉ học cách sống với cơ thể mình. Điều quyết định là người nhận nuôi có hiểu rõ nhu cầu cụ thể của con vật và có đủ thời gian, sức lực cho nhu cầu đó không. Bài này đi qua từng dạng hay gặp trong các nhóm cứu hộ, và những câu cần hỏi trước khi nhận.
Vì sao trong nhóm cứu hộ có nhiều chó mèo khuyết tật
Chó mèo đường phố dễ gặp tai nạn giao thông, bị kẹt, bị đánh hoặc mắc bệnh không được chữa kịp. Khi nhóm cứu hộ đưa chúng đi chữa, có con giữ được mạng nhưng mất một chân, mất thị lực hoặc tổn thương cột sống. Cũng có con sinh ra đã khiếm khuyết, như mèo trắng mắt xanh bị điếc bẩm sinh, hoặc mắt hỏng từ bé do bệnh không được điều trị.
Những con này thường chờ nhà lâu nhất, lâu hơn cả con lớn tuổi. Người nhận nuôi lo không biết chăm, lo tốn kém, lo con vật khổ. Có lo lắng là đúng, nhưng phần nhiều đến từ việc chưa từng thấy một con chó ba chân chạy tung tăng ngoài sân, hay một con mèo mù tự tìm tới bát ăn chính xác mỗi sáng.
Nhóm cứu hộ đã chăm con vật một thời gian, nên biết khá rõ nó tự làm được gì và cần giúp gì. Hãy hỏi họ thật cụ thể, và nếu được, xin tới xem một ngày sinh hoạt của con vật ở nhà tạm trước khi quyết.
Các dạng khuyết tật hay gặp và mức chăm sóc
Bảng dưới gom những dạng thường gặp ở chó mèo cứu hộ. Mức chăm sóc là xu hướng chung; mỗi con một khác, thú y là người cho biết chính xác nhất:
| Dạng | Con vật thường tự làm được | Người nuôi cần thêm |
|---|---|---|
| Cụt một chân | Đi, chạy, leo trèo vừa phải; nhiều con gần như không khác con lành | Giữ cân nặng vừa phải để đỡ cho ba chân còn lại; sàn chống trượt |
| Mù hoặc kém mắt | Đi lại theo trí nhớ, mùi, âm thanh; tìm bát ăn, khay cát quen chỗ | Không xê dịch đồ đạc, chắn cầu thang, nói trước khi chạm vào |
| Điếc | Sinh hoạt bình thường, dựa vào mắt và rung động | Dùng tín hiệu tay, ánh đèn; không cho ra ngoài tự do vì không nghe tiếng xe |
| Liệt chi sau | Kéo người bằng hai chân trước, ăn uống, chơi | Xe lăn, lót sàn mềm, hỗ trợ đi vệ sinh theo hướng dẫn thú y, giữ da sạch khô |
| Tổn thương thần kinh nhẹ (đi loạng choạng) | Ăn, chơi, đi lại chậm | Không gian an toàn, tránh chỗ cao, bát ăn chắc không đổ |
Con vật liệt chi sau là dạng cần cân nhắc kỹ nhất, vì chăm sóc mỗi ngày và kéo dài nhiều năm. Các dạng còn lại thường dễ hơn nhiều so với người ta tưởng.
Sống với một con chó mèo mù
Giữ đồ đạc đứng yên. Con vật mù vẽ bản đồ nhà trong đầu bằng trí nhớ và khứu giác. Dời ghế, đổi chỗ bát ăn là làm rối bản đồ đó. Nếu phải thay đổi, dẫn con vật đi qua chỗ mới vài lần.
Đánh dấu bằng mùi và chất liệu. Một tấm thảm khác chất liệu trước cửa, trước cầu thang giúp con vật biết mình đang tới đâu. Một số người nuôi dùng mùi nhẹ khác nhau ở các khu, nhưng tránh tinh dầu đậm có thể không hợp với thú, hỏi thú y trước.
Chắn chỗ nguy hiểm. Cầu thang, hồ nước, ban công cần chắn. Với mèo mù, hạn chế chỗ cao vì có thể nhảy hụt.
Báo trước khi chạm. Gọi tên hoặc gõ nhẹ sàn trước khi vuốt ve để con vật không giật mình. Dặn kỹ trẻ trong nhà điều này.
Đi dạo bằng dây và lời nói. Chó mù vẫn thích đi dạo. Dùng dây ngắn, nói những từ quen như "bậc", "dừng", đi những tuyến quen để con vật tự tin.
Sống với một con chó mèo cụt chân hoặc điếc
Chó mèo cụt một chân thường thích nghi rất nhanh sau khi vết mổ lành. Nhiều người nhận nuôi kể rằng sau vài ngày họ quên mất con chó chỉ có ba chân. Việc quan trọng nhất là giữ cân nặng hợp lý, vì mỗi cân thừa đều dồn lên các chân còn lại. Sàn trơn cũng là kẻ thù, nên trải thảm chống trượt ở lối đi chính. Đi dạo vẫn tốt, chỉ cần chia nhỏ, tránh đường quá dốc, và để ý khi con vật có vẻ mỏi.
Với con vật điếc, thử thách lớn nhất là an toàn ngoài trời, vì nó không nghe tiếng xe, tiếng gọi. Chó điếc nên luôn có dây khi ra đường; mèo điếc nên nuôi hoàn toàn trong nhà với cửa sổ, ban công chắn lưới. Trong nhà, có thể dạy con vật nhận tín hiệu tay đơn giản như lại đây, ngồi, ăn; hoặc bật tắt đèn để gọi. Khi đánh thức con vật đang ngủ, chạm nhẹ vào lưng hoặc giậm nhẹ sàn để nó cảm nhận rung động trước.
Cả hai dạng này đều không đòi hỏi nhiều thời gian hơn một con vật bình thường. Chủ yếu là thay đổi thói quen của người trong nhà, nhất là trẻ con, và vài điều chỉnh nhỏ trong không gian.
Chó mèo liệt chi sau: cân nhắc kỹ trước khi nhận
Đây là dạng cần nhiều công nhất. Trước khi nhận, hãy hỏi nhóm và thú y đang theo dõi con vật những điều sau, rồi tự hỏi mình có làm được hằng ngày trong nhiều năm không:
- Con vật có tự đi vệ sinh được không, hay cần người hỗ trợ; nếu cần, nhờ thú y trực tiếp hướng dẫn và cho bạn thực hành dưới sự giám sát, không tự học qua video.
- Con vật có xe lăn chưa, xe có vừa không, ai lo khi con vật lớn hơn hoặc xe hỏng.
- Da ở phần thân sau có hay bị trầy, lở do kéo lê không; cần lót sàn, vệ sinh thế nào.
- Bao lâu cần tái khám, có cần tập vận động theo chỉ định không.
- Ai trong nhà sẽ chăm khi bạn đi vắng, ốm, hoặc về quê nhiều ngày; người đó đã được hướng dẫn chưa.
- Nhà có đủ chỗ sàn phẳng cho con vật di chuyển bằng xe lăn không.
Nếu câu trả lời cho những câu trên làm bạn thấy quá sức, hãy nói thật với nhóm. Không nhận một con vật liệt không có nghĩa bạn kém thương nó. Một con chó ba chân hay một con mèo mù cũng đang chờ nhà, và có thể hợp với bạn hơn.
Những ngày đầu ở nhà mới với con vật khuyết tật
Con vật khuyết tật cũng trải qua những ngày bỡ ngỡ như mọi con vật nhận nuôi khác, chỉ là có thêm vài điều cần để ý. Ngày đầu, giới hạn con vật trong một hai phòng đã được dọn sẵn, sàn chống trượt, không có bậc thang, có chỗ ngủ, bát ăn, bát nước và khay cát hoặc chỗ đi vệ sinh cố định. Một con vật mù cần học bản đồ nhà từng phần nhỏ; mở cả căn nhà ngay hôm đầu dễ khiến nó va vấp và sợ hãi.
Dẫn con vật đi qua từng chỗ quan trọng vài lần mỗi ngày: từ chỗ ngủ tới bát nước, từ bát nước tới khay cát. Với chó mèo mù, có thể gõ nhẹ vào bát lúc cho ăn để nó định hướng bằng âm thanh. Với con vật điếc, đứng ở chỗ nó nhìn thấy trước khi tới gần. Với con liệt chi sau, xếp sẵn khu vực sàn mềm và lịch hỗ trợ đi vệ sinh đúng như thú y và nhà tạm đã dặn.
Trong tuần đầu, giữ lịch sinh hoạt giống nhà tạm càng nhiều càng tốt: cùng giờ ăn, cùng loại thức ăn, cùng tấm lót quen mùi. Ghi lại những gì con vật làm được và những chỗ nó còn lúng túng, gửi cho nhóm cứu hộ. Người làm nhà tạm thường có sẵn mẹo cho đúng con vật đó, như nó thích nằm sát tường, sợ tiếng quạt, hay chỉ ăn khi có người ngồi gần.
Đừng vội đưa con vật ra ngoài hay mời đông người tới chơi. Chờ cho tới khi nó tự đi lại tự tin trong nhà rồi mới mở rộng dần. Nếu thấy con vật bỏ ăn, có vết trầy mới, hoặc có dấu hiệu đau, đưa đi thú y thay vì chờ xem.
Chi phí, thời gian và những điều cần nói thẳng với nhóm
Chi phí nuôi một con vật khuyết tật phụ thuộc nhiều vào dạng khuyết tật. Cụt chân, mù, điếc thường không tốn hơn bao nhiêu so với con lành, ngoài vài món đồ như thảm, rào chắn. Liệt chi sau thì có thêm xe lăn, tã hoặc lót, tái khám đều. Hỏi nhóm xem họ đã chi những gì cho con vật trong mấy tháng qua để hình dung.
Nhiều nhóm hỗ trợ người nhận nuôi con vật khuyết tật: giảm hoặc miễn phí nhận nuôi, cho mượn xe lăn, giới thiệu thú y quen ca này, sẵn sàng nhận lại tạm khi bạn đi vắng. Hỏi rõ những hỗ trợ đó trước khi ký, và ghi vào thoả thuận nếu có.
Cuối cùng, đừng nhận vì thương hại. Con vật khuyết tật không cần sự thương hại, nó cần một người hiểu nó tự làm được gì, cần giúp gì, và vui khi thấy nó sống trọn vẹn với cơ thể mình. Nếu bạn nhìn con vật như vậy, rất có thể bạn chính là ngôi nhà nó đang chờ.
Câu hỏi thường gặp
Chó mèo mù có sống vui ở nhà được không?
Có. Chó mèo mù dựa vào trí nhớ, khứu giác và thính giác để đi lại, tìm bát ăn, khay cát. Chỉ cần giữ đồ đạc đứng yên, chắn chỗ nguy hiểm và báo trước khi chạm, phần lớn con vật mù sống rất bình thường.
Chó ba chân có cần chăm sóc đặc biệt không?
Không nhiều. Điều quan trọng nhất là giữ cân nặng hợp lý để giảm sức nặng lên các chân còn lại, trải thảm chống trượt, chia nhỏ các lần đi dạo. Hỏi thú y nếu thấy con vật có vẻ đau khớp.
Nhận nuôi chó liệt chân sau cần chuẩn bị gì?
Cần xe lăn vừa người, sàn phẳng lót mềm, cách giữ da thân sau sạch khô, và được thú y hướng dẫn trực tiếp cách hỗ trợ đi vệ sinh nếu con vật cần. Quan trọng nhất là có người chăm hằng ngày lâu dài.
Mèo điếc có nên thả ra ngoài không?
Không nên. Mèo điếc không nghe tiếng xe, tiếng chó, tiếng gọi nên rất dễ gặp nguy hiểm ngoài trời. Nuôi hoàn toàn trong nhà, chắn lưới ban công và cửa sổ là cách an toàn nhất.
Nuôi chó mèo khuyết tật có tốn kém không?
Tuỳ dạng. Cụt chân, mù, điếc thường không tốn hơn nhiều so với con lành. Liệt chi sau tốn thêm xe lăn, đồ lót, tái khám. Nhiều nhóm hỗ trợ giảm phí hoặc cho mượn dụng cụ, hãy hỏi trước.
Nhà có trẻ nhỏ có nhận nuôi chó mèo khuyết tật được không?
Được với nhiều dạng như cụt chân, điếc, nếu trẻ được dạy kỹ. Với con vật mù, trẻ cần nhớ báo trước khi chạm và không dời đồ đạc. Người lớn nên có mặt khi trẻ chơi cùng con vật trong thời gian đầu.