Chó mèo nhận nuôi đi vệ sinh bậy trong những tuần đầu chủ yếu vì chưa biết chỗ nào là đúng trong nhà mới, vì sợ hãi, hoặc vì đánh dấu lãnh thổ; cách sửa là dạy lại từ đầu như với con non: đưa ra chỗ đúng theo lịch, khen ngay khi làm đúng, dọn sạch mùi chỗ sai và tuyệt đối không quát, không dí mũi. Quát mắng không dạy con vật chỗ nào đúng, chỉ dạy nó giấu việc đi vệ sinh khỏi mắt bạn.
Nhiều con vật cứu hộ chưa từng sống trong nhà: chó bị xích ngoài sân, mèo sống ở bãi xe, chó ở trại đi vệ sinh ngay trong chuồng. Những gì bạn coi là hiển nhiên, như không tè lên thảm, với chúng là điều hoàn toàn mới. Dưới đây là cách tìm nguyên nhân, lịch dạy lại cho chó và cho mèo, cách khử mùi, và khi nào cần nghĩ tới bệnh.
Tìm nguyên nhân trước khi sửa
Chưa biết quy định của nhà. Đây là nguyên nhân hay gặp nhất. Con vật không hiểu nhà bạn khác chuồng, khác sân, khác bãi đất ngoài đường. Nó đi ở chỗ thấy hợp: góc khuất, mặt mềm, chỗ có mùi cũ.
Sợ hãi hoặc phấn khích. Chó tè ra vài giọt khi bị la, khi người cúi xuống, khi khách tới. Đây là phản xạ, con vật không kiểm soát được, và quát chỉ làm nặng thêm.
Đánh dấu lãnh thổ. Chó đực, mèo đực chưa triệt sản hay tè lượng nhỏ lên mặt thẳng đứng như chân bàn, góc tường, rèm cửa. Có thú khác trong nhà hoặc mèo lạ ngoài cửa sổ làm việc đánh dấu tăng lên.
Không thích khay hoặc chỗ đi. Mèo có thể chê khay quá nhỏ, cát có mùi thơm gắt, khay đặt cạnh máy giặt ồn, khay bẩn. Chó có thể không dám đi ở chỗ bạn chọn vì ở đó ồn hoặc trống trải.
Nhịn quá lâu. Lịch ra ngoài của bạn chưa khớp với nhu cầu của con vật. Chó con, chó già, chó mới về đang căng thẳng cần đi nhiều lần hơn.
Có vấn đề sức khoẻ. Tiểu nhiều lần, tiểu ít một, tiểu ra máu, đi ngoài lỏng có thể do bệnh. Phần cuối bài nói rõ khi nào nghĩ tới hướng này.
Lịch dạy lại cho chó
Coi chó mới về như chưa biết gì, dù nhóm cứu hộ nói nó đã quen đi ngoài. Dạy lại vài tuần sẽ đỡ cho bạn nhiều tháng lau dọn.
- Chọn một chỗ đi cố định. Một góc sân, một khoảnh cỏ gần nhà, hoặc tấm lót vệ sinh đặt ở ban công nếu nhà chung cư. Lần nào cũng đưa chó tới đúng chỗ đó.
- Đưa ra theo lịch. Ngay khi ngủ dậy, sau mỗi bữa ăn chừng mười lăm phút, sau khi chơi, trước khi đi ngủ, và cứ vài giờ một lần trong ngày. Chó mới về nên đưa ra thường hơn bạn nghĩ.
- Đứng yên chờ, không chơi. Dắt chó tới chỗ đi, đứng yên vài phút, không nói chuyện nhiều. Có thể dùng một từ ngắn lần nào cũng giống nhau.
- Khen và thưởng ngay khi xong. Ngay trong vài giây sau khi chó đi xong, khen bằng giọng vui và cho một miếng ăn nhỏ. Thưởng muộn khi đã vào nhà thì chó không hiểu thưởng vì việc gì.
- Giám sát trong nhà. Khi chưa ra ngoài, giữ chó trong tầm mắt hoặc ở khu vực nhỏ. Thấy chó đánh hơi vòng vòng, đi về góc, dừng lại ngồi xổm thì nhẹ nhàng đưa ra chỗ đi.
- Lỡ đi sai thì im lặng dọn. Không la, không dí mũi, không phạt. Dọn sạch và tự nhắc mình tăng tần suất đưa ra.
Chó tè vì sợ hoặc vì mừng khi gặp người thì không dạy bằng lịch được. Giảm kích thích: chào chó nhẹ nhàng, ngồi xuống nghiêng người, chào ở ngoài sân. Thường tự giảm khi chó tự tin hơn.
Lịch dạy lại cho mèo
Mèo có bản năng chôn chất thải, nên phần lớn chỉ cần một khay đúng ý là đủ. Việc của bạn là làm khay dễ chọn hơn mọi chỗ khác.
- Khay đủ rộng, thành thấp. Khay dài hơn thân mèo, thành thấp để mèo già, mèo non dễ bước vào. Mèo mới về nên dùng khay không có nắp trước.
- Cát giống chỗ cũ. Hỏi nhà tạm loại cát đang dùng. Không có thì chọn loại không mùi, hạt mịn, phần lớn mèo thích.
- Chỗ đặt yên tĩnh, dễ tới. Không cạnh bát ăn, không cạnh máy giặt, không ở lối đi. Với mèo nhút nhát còn ở một phòng, đặt khay trong phòng đó.
- Đủ số khay. Nhà có nhiều mèo nên có số khay nhiều hơn số mèo một cái, đặt ở những chỗ khác nhau.
- Dọn hằng ngày. Xúc cục vón mỗi ngày một hai lần, thay toàn bộ cát và rửa khay định kỳ bằng nước và xà phòng nhẹ không mùi.
- Đặt mèo vào khay sau bữa ăn và khi ngủ dậy. Với mèo hoang chưa quen khay, có thể trộn một ít đất sạch lên mặt cát lúc đầu.
Nếu mèo đi bậy ở một chỗ nhất định, thử đặt thêm một khay đúng chỗ đó, khi mèo dùng đều thì dịch khay dần về vị trí bạn muốn, mỗi ngày một chút.
Dọn sạch để không quay lại chỗ cũ
Mũi chó mèo nhạy hơn mũi người nhiều lần. Chỗ bạn đã lau sạch, không còn ngửi thấy gì, với con vật vẫn là chỗ "đã có người đi ở đây", nên nó quay lại đi tiếp. Dọn đúng cách quan trọng không kém dạy đúng chỗ.
Thấm hết nước tiểu bằng giấy hoặc khăn trước, ấn mạnh để rút từ thảm, nệm lên. Sau đó dùng sản phẩm làm sạch có men vi sinh dành riêng cho nước tiểu thú cưng, loại phân huỷ chất gây mùi, để ngấm theo hướng dẫn trên bao bì. Nhiều người dùng nước pha giấm hoặc baking soda; cách này đỡ hơn nước lã nhưng thường không hết hẳn mùi với con vật.
Tránh dùng chất tẩy có amoniac như nhiều loại nước lau kính, vì mùi amoniac giống mùi nước tiểu và có thể kéo con vật quay lại. Tránh nước tẩy mạnh trên thảm và đồ gỗ, vừa hỏng đồ vừa độc với thú.
Sau khi làm sạch, đổi ý nghĩa của chỗ đó với con vật: đặt bát ăn, ổ nằm hoặc chơi với con vật ngay chỗ đó. Chó mèo hiếm khi đi vệ sinh ở chỗ chúng ăn và ngủ. Có thể tạm thời chặn lối vào chỗ đó vài tuần.
Dấu hiệu nghi bệnh, không phải thói quen
Nếu bạn đã làm đúng mà con vật vẫn đi bậy, hoặc có những dấu hiệu dưới đây, cần đưa đi thú y. Đi bậy đôi khi là cách duy nhất con vật báo rằng nó đang khó chịu.
| Dấu hiệu | Vì sao đáng lo | Mức khẩn |
|---|---|---|
| Mèo ngồi rặn trong khay không ra nước tiểu, kêu khi rặn | Có thể tắc đường tiểu, nhất là mèo đực | Đi thú y ngay trong ngày |
| Tiểu ra máu, tiểu nhiều lần mỗi lần một ít | Có thể viêm, sỏi đường tiết niệu | Đi thú y sớm |
| Uống và tiểu nhiều hơn hẳn trước | Có thể liên quan bệnh nội khoa | Hẹn khám trong vài ngày |
| Tiêu chảy, phân có máu, có giun | Nhiễm ký sinh trùng, nhiễm trùng hay gặp ở thú cứu hộ | Đi thú y sớm, mang mẫu phân |
| Con vật già rỉ nước tiểu khi ngủ | Có thể yếu cơ, bệnh lý tuổi già | Hẹn khám |
| Đi bậy kèm liếm vùng kín liên tục | Có thể ngứa, đau, viêm | Hẹn khám |
Không tự cho thuốc kháng sinh hay thuốc của người. Chụp ảnh nước tiểu, phân bất thường và ghi giờ giấc giúp bác sĩ thú y chẩn đoán nhanh hơn.
Triệt sản và chuyện đánh dấu
Với chó mèo chưa triệt sản, nhất là con đực trưởng thành, đánh dấu lãnh thổ bằng nước tiểu là bản năng mạnh. Phần lớn nhóm cứu hộ đã triệt sản con vật trước khi giao, hoặc yêu cầu người nhận nuôi cam kết triệt sản khi đủ điều kiện. Triệt sản thường giảm rõ việc đánh dấu, dù không phải lúc nào cũng hết hẳn, nhất là khi thói quen đã có lâu.
Việc đánh dấu cũng tăng khi con vật thấy lãnh thổ bị đe doạ: có mèo lạ đi qua cửa sổ, thú mới về nhà, đồ đạc mới mang mùi lạ. Che bớt cửa sổ thấp nếu mèo nhà nhìn thấy mèo hoang bên ngoài, giới thiệu thú mới từ từ, và lau sạch các điểm đánh dấu ngay khi phát hiện.
Thời điểm và cách triệt sản là việc trao đổi với thú y và nhóm cứu hộ. Người nhận nuôi chỉ cần biết rằng đây là một phần trong việc giải quyết chuyện đánh dấu, cùng với dọn sạch mùi và giảm căng thẳng trong nhà.
Nhà chung cư không có sân
Phần lớn người nhận nuôi ở thành phố sống trong căn hộ, không có sân cỏ để chó tự đi. Với chó nhỏ và vừa, nhiều nhà chọn một góc ban công làm chỗ đi cố định: đặt khay có lưới hoặc tấm lót, hoặc một khay cỏ nhân tạo dễ rửa. Ban công phải có lưới chắn kín, chó mới về hoảng sợ có thể lao qua khe lan can.
Nếu dắt chó xuống sân chung, hãy tính cả thời gian đi thang máy. Chó mới về sợ thang máy, sợ hành lang có tiếng vang, có thể nhịn suốt quãng đường xuống rồi đi ngay khi vừa ra tới sảnh. Mấy tuần đầu, chọn giờ vắng người, mang theo túi và chai nước để dọn ngay, giữ quan hệ tốt với hàng xóm và ban quản lý.
Mèo trong căn hộ nhỏ thì khay nên đặt ở góc phòng tắm phụ, góc ban công có mái che hoặc góc phòng ngủ ít dùng, tránh lối đi chính. Nhà nhỏ không đặt được nhiều khay thì dọn thường xuyên hơn, vì mèo chê khay bẩn sẽ đi tìm góc khác ngay.
Sai lầm phổ biến
Sai lầm lớn nhất là dí mũi con vật vào chỗ bậy rồi đánh. Cách làm này truyền từ đời trước, nhưng con vật không nối được hành động đó với việc đi vệ sinh từ trước. Nó chỉ học được rằng người là mối nguy, và đi vệ sinh trước mặt người là nguy hiểm. Hệ quả là nó trốn sau sofa đi vệ sinh, nhịn khi đi dạo với bạn rồi về nhà mới đi.
Sai lầm thứ hai là cho tự do quá sớm. Chó mới về được chạy khắp nhà ngay ngày đầu thì bạn không thể theo dõi và không kịp đưa ra. Thu hẹp khu vực trong vài tuần đầu, mở rộng dần khi chó đã đi đúng chỗ đều.
Sai lầm thứ ba là dọn bằng chất tẩy mùi mạnh, tưởng sạch nhưng con vật vẫn ngửi thấy. Và cuối cùng là bỏ cuộc sớm. Dạy lại vệ sinh cho một con vật cứu hộ trưởng thành có thể mất vài tuần, đôi khi vài tháng. Kiên trì và nhất quán là đủ với đa số con vật.
Câu hỏi thường gặp
Chó cứu hộ đã lớn có dạy đi vệ sinh đúng chỗ được không?
Được. Chó trưởng thành thường học nhanh hơn chó con vì nhịn được lâu hơn. Đưa ra theo lịch, thưởng ngay khi đi đúng chỗ, giám sát trong nhà. Đa số chó cứu hộ nắm được quy định trong vài tuần.
Có nên dí mũi chó vào chỗ tè bậy để nó nhớ không?
Không nên. Con vật không hiểu bị phạt vì việc gì, chỉ học được rằng đi vệ sinh trước mặt người là nguy hiểm, rồi trốn đi chỗ khuất. Im lặng dọn sạch, tăng số lần đưa ra và khen khi làm đúng.
Mèo đi tiểu lên giường chủ thì là vì sao?
Có thể do căng thẳng, do khay chưa vừa ý, do có mèo khác, hoặc do bệnh đường tiết niệu. Giường có mùi chủ và mềm, nên mèo thấy an toàn. Kiểm tra khay, cát, chỗ đặt, và đưa mèo đi thú y để loại trừ bệnh.
Chó tè vài giọt mỗi khi chủ về nhà có phải hư không?
Không phải hư. Đó là phản xạ khi mừng hoặc sợ, chó không kiểm soát được. Chào chó nhẹ nhàng, không cúi trùm qua người chó, chào ở chỗ dễ lau. Thường giảm dần khi chó tự tin và lớn tuổi hơn.
Dùng tấm lót vệ sinh trong nhà có làm chó khó tập đi ngoài không?
Có thể, vì chó quen đi trên mặt mềm trong nhà. Nếu muốn chó đi ngoài lâu dài, dùng tấm lót chỉ như giải pháp tạm và dịch dần ra gần cửa, rồi ra ngoài. Nhà chung cư không có sân thì dùng tấm lót ở một chỗ cố định cũng được.
Bao lâu thì chó mèo nhận nuôi đi vệ sinh đúng chỗ?
Phần lớn mèo dùng khay trong vài ngày nếu khay hợp ý. Chó thường cần vài tuần dạy theo lịch. Con vật chưa từng sống trong nhà hoặc từng sợ hãi lâu có thể cần lâu hơn. Nếu kéo dài kèm dấu hiệu lạ, đưa đi thú y.